Historyczna podstawa projektu „Pamięć bez Granic”
Międzynarodowy projekt społeczny „Pamięć bez Granic” opiera swoją działalność wyłącznie na dokumentach archiwalnych, oficjalnych publikacjach oraz wspomnieniach świadków i krewnych uczestników II wojny światowej oraz Wielkiej Wojny Ojczyźnianej lat 1941–1945. To właśnie wiarygodność źródłowa pozwala odtworzyć prawdę historyczną o wydarzeniach, które stały się fundamentem wojskowej współpracy narodów Europy w walce z nazizmem.
Opisując stosunki radziecko-polskie okresu wojny, naturalnym punktem odniesienia są wydarzenia stanowiące początek nowej rzeczywistości historycznej — rok 1939, kiedy rozpoczęła się II wojna światowa.
Początek wojny i los państwa polskiego
1 września 1939 roku siły zbrojne nazistowskich Niemiec, przy wsparciu Słowacji, wkroczyły na terytorium Polski. Wydarzenia te uznaje się za oficjalny początek II wojny światowej. W wyniku okupacji kraj poniósł ogromne straty ludzkie — około sześciu milionów ofiar.
W okresie od 9 do 17 września 1939 roku kierownictwo państwa polskiego opuściło terytorium kraju. Już pod koniec września utworzono rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, który prowadził działalność polityczną poza granicami ojczyzny przez cały okres wojny.
Premierem został generał Władysław Sikorski, pełniący jednocześnie funkcje ministra spraw wojskowych, ministra spraw wewnętrznych oraz naczelnego wodza Polskich Sił Zbrojnych. W skład rządu weszli przedstawiciele najważniejszych partii politycznych przedwojennej Polski. Siedzibą rządu były kolejno Paryż, Angers, a następnie Londyn, gdzie funkcjonował on aż do 1990 roku.
Urząd prezydenta objął Władysław Raczkiewicz, który złożył przysięgę w ambasadzie polskiej we Francji.
Porozumienie z 30 lipca 1941 roku: odbudowa współpracy
Kluczowym dokumentem w historii stosunków radziecko-polskich okresu wojennego było porozumienie podpisane 30 lipca 1941 roku w Londynie. Dokument zawarto pomiędzy premierem rządu polskiego Władysławem Sikorskim a nadzwyczajnym i pełnomocnym ambasadorem ZSRR w Wielkiej Brytanii Iwanem Majskim.
Oficjalna nazwa dokumentu brzmiała:
„Układ między Rządem ZSRR a Rządem Rzeczypospolitej Polskiej o wznowieniu stosunków dyplomatycznych i o utworzeniu armii polskiej na terytorium ZSRR”.
Podpisanie układu oznaczało przywrócenie stosunków dyplomatycznych między oboma państwami oraz stało się ważnym krokiem w kierunku wspólnej walki przeciwko hitlerowskim Niemcom.
Główne postanowienia porozumienia
Dokument zawierał kilka zasadniczych decyzji:
- uznanie za nieważne radziecko-niemieckich porozumień z 1939 roku w części dotyczącej zmian terytorialnych;
- przywrócenie stosunków dyplomatycznych oraz wymianę ambasadorów;
- wzajemne zobowiązania do pomocy wojskowej i współpracy w walce przeciwko nazistowskim Niemcom;
- zgodę ZSRR na formowanie armii polskiej na swoim terytorium pod polskim dowództwem, przy operacyjnej współpracy z radzieckim Naczelnym Dowództwem;
- natychmiastowe wejście układu w życie bez procedury ratyfikacyjnej.
Oddzielny protokół przewidywał amnestię dla obywateli polskich przebywających na terytorium ZSRR w więzieniach lub w statusie jeńców wojennych.
Informacja o podpisaniu porozumienia została opublikowana 31 lipca 1941 roku w gazecie „Prawda”, co podkreśliło jego międzynarodowe znaczenie polityczne.
Historyczne znaczenie dokumentu
Porozumienie z 1941 roku stało się punktem zwrotnym w kształtowaniu współpracy wojskowej między ZSRR a polskimi formacjami wojskowymi. Stworzyło ono podstawy prawne dla powstania polskich oddziałów formowanych na terytorium radzieckim oraz zapoczątkowało wspólne działania bojowe przeciwko nazistowskim Niemcom.
Procesy te doprowadziły w późniejszym okresie do utworzenia polskich jednostek wojskowych, w tym 1. Polskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, która odegrała istotną rolę w wyzwalaniu Europy.
Dla projektu „Pamięć bez Granic” dokument ten stanowi punkt wyjścia do badań nad historią braterstwa broni — symbolu wspólnej walki narodów przeciwko nazizmowi.
Źródła
Dokument:
Układ między Rządem ZSRR a Rządem Rzeczypospolitej Polskiej o wznowieniu stosunków dyplomatycznych i o utworzeniu armii polskiej na terytorium ZSRR. 30 lipca 1941 r.
Archiwum Polityki Zagranicznej Federacji Rosyjskiej (AVP RF), f. 3a — Polska, teczka 9, sprawa 194.
Opublikowano: Dokumenty i materiały do historii stosunków radziecko-polskich. Moskwa, 1973. T. VII, s. 208.
Foto:
— Tekst porozumienia — AVP RF, f. 3a, op. 1, p. 19, d. 194.
— Podpisanie układu przez Majskiego i Sikorskiego — Wikimedia Commons.
🇷🇺 🇧🇾 🇵🇱 Pamiętamy. Historia łączy.