Negocjacje w Moskwie jako ważny etap relacji sojuszniczych podczas II wojny światowej
W realiach II wojny światowej decyzje dyplomatyczne nierzadko miały znaczenie nie mniejsze niż wydarzenia rozgrywające się na froncie. Jednym z kluczowych dokumentów, który określił rozwój radziecko-polskich relacji w okresie wojennym, była Deklaracja o przyjaźni i wzajemnej pomocy, podpisana 4 grudnia 1941 roku w Moskwie.
Współczesne odwołanie do tego rodzaju materiałów archiwalnych pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób kształtowała się współpraca państw sprzymierzonych w walce przeciwko nazistowskim Niemcom oraz jakie zasady planowano uczynić fundamentem powojennego ładu w Europie.
Spotkanie na Kremlu: rozmowy Stalina i Sikorskiego
3 grudnia 1941 roku na Kremlu odbyło się oficjalne spotkanie przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych ZSRR oraz ludowego komisarza obrony Józefa Stalina z premierem Rzeczypospolitej Polskiej i Naczelnym Wodzem Polskich Sił Zbrojnych, generałem Władysławem Sikorskim.
W rozmowach uczestniczyli również:
- ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesław Mołotow;
- ambasador Rzeczypospolitej Polskiej Stanisław Kot;
- dowódca armii polskiej na terytorium ZSRR generał Władysław Anders;
- przedstawiciele kierownictwa wojskowego i dyplomatycznego obu państw.
Negocjacje trwały ponad dwie godziny i stanowiły część serii konsultacji prowadzonych w Moskwie w dniach 3–4 grudnia 1941 roku.
Podpisanie deklaracji
Rezultatem rozmów było przyjęcie Deklaracji rządów Związku Radzieckiego i Rzeczypospolitej Polskiej o przyjaźni i wzajemnej pomocy, podpisanej 4 grudnia 1941 roku.
Dokument podpisali:
- w imieniu rządu ZSRR — Józef Stalin;
- w imieniu rządu Rzeczypospolitej Polskiej — Władysław Sikorski.
Podczas podpisania obecni byli przedstawiciele władz radzieckich i polskich, w tym W. M. Mołotow, G. M. Malenkow, generał Władysław Anders, generał Szyszko-Bohusz oraz inni oficjalni przedstawiciele obu stron.
Tekst deklaracji został opublikowany w gazecie „Prawda” 5 grudnia 1941 roku.
Główne postanowienia deklaracji
Dokument określał kluczowe zasady wspólnej walki sojuszników przeciwko nazistowskim Niemcom oraz wyznaczał podstawy dalszej współpracy między państwami.
1. Wspólny cel wojny
W deklaracji podkreślono, że nazistowskie Niemcy stanowią głównego wroga ludzkości, a walka z reżimem hitlerowskim powinna być prowadzona aż do pełnego zwycięstwa wspólnie z sojusznikami — Wielką Brytanią oraz innymi państwami koalicji antyhitlerowskiej, przy wsparciu Stanów Zjednoczonych.
2. Współpraca wojskowa
Strony potwierdziły wzajemne zobowiązania do udzielania sobie pełnej pomocy wojskowej. Wojska polskie znajdujące się na terytorium ZSRR miały prowadzić działania bojowe wspólnie z siłami zbrojnymi Związku Radzieckiego.
Ustalenia te stały się ważną podstawą polityczno-prawną:
- rozwoju polskich formacji wojskowych na terytorium ZSRR;
- dalszego formowania Armii Andersa;
- utworzenia 1. Polskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, która rozpoczęła swój szlak bojowy w 1943 roku na terenie obwodu smoleńskiego.
3. Wizja powojennego świata
Szczególną uwagę w deklaracji poświęcono przyszłości Europy po zwycięstwie nad nazizmem. Dokument wskazywał na konieczność stworzenia nowego systemu stosunków międzynarodowych opartego na:
- poszanowaniu prawa międzynarodowego;
- zasadzie bezpieczeństwa zbiorowego;
- współpracy państw demokratycznych;
- zapobieganiu ponownemu wybuchowi globalnego konfliktu.
Podstawą powojennych relacji między państwami miały stać się zasady dobrego sąsiedztwa, przyjaźni oraz wzajemnego wypełniania zobowiązań.
Historyczne znaczenie dokumentu
Deklaracja z 4 grudnia 1941 roku była istotnym krokiem dyplomatycznym wzmacniającym relacje sojusznicze między ZSRR a polskim rządem na uchodźstwie w jednym z najtrudniejszych okresów wojny. Utrwaliła polityczne podstawy współpracy wojskowej, wpływając na formowanie polskich jednostek zbrojnych oraz rozwój radziecko-polskiego współdziałania bojowego, które później znalazło odzwierciedlenie we wspólnych operacjach przeciwko wojskom nazistowskim.
Dla współczesnych badaczy dokument ten pozostaje cennym świadectwem prób budowy systemu stosunków międzynarodowych opartego na bezpieczeństwie zbiorowym oraz doświadczeniu wspólnej walki.
Źródła
Dokument: Deklaracja rządów Związku Radzieckiego i Rzeczypospolitej Polskiej o przyjaźni i wzajemnej pomocy z dnia 4 grudnia 1941 r.
Międzynarodowe dokumenty Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Wydanie I. 1941 r. — Moskwa, 1943.
Foto: Departament Historyczno-Dokumentalny Ministerstwa Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej.
🇷🇺 🇧🇾 🇵🇱 Pamięć o wspólnej historii — fundament dialogu pokoleń i narodów.